11.09.2026

У Віцебскай вобласці прайшоў Адзіны дзень інфармавання

10 верасня па ўсёй Беларусі праходзіў традыцыйны Адзіны дзень інфармавання. У гэтым месяцы яго ключавой тэмай стала абмеркаванне Дня народнага адзінства як найважнейшага фактару нацыянальнага гонару і падмурка сучаснай беларускай дзяржаўнасці. У цэнтры ўвагі ўдзельнікаў сустрэч апынулася дата 17 верасня, якая займае выключнае месца ў гістарычнай памяці народа. Гэта дзень аднаўлення гістарычнай справядлівасці і пераадолення глыбокай трагедыі нацыянальнага раз'яднання, перанесенай беларусамі ў першай палове XX стагоддзя. Для жыхароў Віцебскай вобласці, чые продкі на ўласным вопыце пазналі ўсе цяжкасці польскай акупацыі і радасць доўгачаканага вызвалення, гэтая старонка гісторыі напоўнена асаблівым, глыбокім сэнсам. 

Каб зразумець маштабы таго, што адбылося ў верасні 1939 года, неабходна азірнуцца на падзеі, якія рушылі ўслед за падпісаннем Рыжскага мірнага дагавора 1921 года. У выніку тых пагадненняў заходнія тэрыторыі Віцебшчыны, уключаючы Докшыччыну, Браслаўшчыну, Пастаўшчыну, Шаркаўшчыну і Глыбоччыну, апынуліся ў складзе Польшчы, атрымаўшы ад новых улад пагардлівую назву «ўсходнія ўскраіны» або «крэсы ўсходнія». Польскія ўлады разглядалі гэтыя землі выключна як аграрна-сыравінны прыдатак і рынак збыту для ўласнай прадукцыі, што асудзіла рэгіён на глыбокі сацыяльна-эканамічны заняпад. 

Прамысловасць на гэтых тэрыторыях планамерна стрымлівалася, каб не ствараць канкурэнцыі польскім вытворцам. Удзельная вага індустрыі Заходняй Беларусі ў агульным аб'ёме польскай вытворчасці складала мізэрныя тры працэнты. Да прыкладу, у велізарным Пастаўскім павеце на шаснаццаці так званых прадпрыемствах, якія па сутнасці з'яўляліся дробнымі млынамі, працавала агулам усяго трыццаць чалавек. Пераважная большасць жыхароў выжывала за кошт найцяжэйшай працы на зямлі і саматужных промыслаў. 

Сітуацыю пагаршаў востры зямельны голад. Звыш шасцідзесяці пяці працэнтаў усіх зямель належала буйным памешчыкам. Сярод іх вылучаліся ўладанні графіні Плятэр на Браслаўшчыне, а таксама багатыя маёнткі ў Сітцах і Венюціне. У адным толькі Глыбоцкім раёне налічвалася трыццаць шэсць буйных землеўладальнікаў, сярод якіх памешчык Гравз валодаў 1292 гектарамі ў Акунёве, а памешчык Аскерка — 931 гектарам у Азерцах. Простыя сяляне пакутавалі ад малазямелля, прымусовай хутарызацыі і рабаўніцкіх падаткаў. 

Цэны на базавыя тавары былі бязлітаснымі: за адзін пуд солі селяніну даводзілася аддаваць некалькі пудоў вырашчанага зерня. Падобная безвыходнасць прымушала тысячы даведзеных да галечы людзей пакідаць родныя мясціны і ехаць на заробкі ў Латвію і іншыя краіны. 

Сацыяльны прыгнёт узмацняўся жорсткай паланізацыяй і нацыянальным ціскам. Беларускія школы планамерна ліквідаваліся: калі на пачатку 1920-х гадоў іх налічвалася каля чатырохсот, то да 1939 года на тэрыторыі краю не засталося практычна ніводнай нацыянальнай навучальнай установы. Для ўмацавання свайго кантролю ўлады масава насаджалі асадніцтва, пасяляючы на найлепшых землях узброеных польскіх афіцэраў-асаднікаў, якія выконвалі паліцэйскія функцыі. Доступ да медыцыны для простага народа быў фактычна закрыты. На тэрыторыі пяці грамад працавала ўсяго два фельчары, а паслугі пяці прыватных урачоў, якія практыкавалі ў Паставах, маглі сабе дазволіць толькі вельмі заможныя людзі, з-за чаго пісьменнасць і элементарная медыцынская дапамога сярод сялян заставаліся велізарнай рэдкасцю. 

Нягледзячы на жорсткі тэрор, беларусы не зміраліся са сваім бяспраўным становішчам. На Браслаўшчыне, Пастаўшчыне і Докшыччыне разгарнуўся актыўны падпольны рух, у якім ключавую ролю адыгрывалі Камуністычная партыя Заходняй Беларусі, Беларуская сялянска-работніцкая грамада і Таварыства беларускай школы. Людзі рызыкавалі свабодай, каб таемна вучыць дзяцей роднай мове і адстойваць права на сваю культуру. Яркім сімвалам гэтага супраціву стаў ураджэнец Глыбоцкага раёна Алесь Дубровіч (Аляксей Ягоравіч Рэдзька) — паэт, удзельнік нелегальнага з'езда пісьменнікаў Заходняй Беларусі і адзін са стваральнікаў Літаратурнага фронту сялянска-рабочых пісьменнікаў. 

Справядлівасць перамагла 17 верасня 1939 года, калі пачаўся вызваленчы паход Чырвонай Арміі. На віцебскай зямлі чырвонаармейцаў сустракалі як родных братоў — са слязьмі радасці, кветкамі і хлебам-соллю. Змены, якія пачаліся з прыходам савецкай улады, за няпоўныя паўтара года кардынальна змянілі аблічча занядбанага краю. 

У першую чаргу было вырашана спрадвечнае зямельнае пытанне. Памешчыцкія і асадніцкія ўладанні былі неадкладна канфіскаваны і перададзены сялянам. Толькі ў Шаркаўшчынскім раёне 3487 сялянскіх гаспадарак бясплатна атрымалі зямлю, 1128 гаспадарак былі надзелены коньмі, а 380 — каровамі. У Пастаўскім раёне за кароткі тэрмін імкліва вырасла і пачала жыць праслойка сялян-сярэднякоў. 

Паралельна фарміраваліся новыя органы народнай улады і ішла падрыхтоўка да выбараў у Народны сход Заходняй Беларусі. Для галасавання стварылі 929 выбарчых акруг з разліку пяць тысяч выбаршчыкаў на акругу. Да прыкладу, у Глыбокім у галасаванні прыняў удзел 5621 чалавек. У снежні 1939 года Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР на вызваленых тэрыторыях былі ўтвораны вобласці, а ўжо 15 студзеня 1940 года сфарміраваны адміністрацыйныя раёны. 

У рэгіёне фактычна нанова нараджалася эканамічнае жыццё. На змену саматужным майстэрням прыйшлі калгасы, саўгасы і машынна-трактарныя станцыі, а на палях упершыню з'явілася сучасная тэхніка — трактары, сеялкі і аўтамабілі. У Паставах у найкарацейшыя тэрміны запрацавалі мясакамбінат і піваварны завод, у Лынтупах запусцілі спіртзавод, у Шаркаўшчыне пачалі выпускаць прадукцыю цагельныя заводы і першая электрастанцыя. 

Глыбокае ператварылася ў прамысловы мікрацэнтр з уласнай цукерачнай фабрыкай, мылаварным заводам, швейнымі арцелямі, хлебапякарнямі і дзвюма электрастанцыямі. 

Сапраўдны прарыў адбыўся ў адукацыі і ахове здароўя. На месцы закрытых польскіх устаноў адкрыліся сотні новых беларускамоўных школ. За адзін толькі год у Шаркаўшчынскім раёне расчынілі дзверы 83 школы, а ў Пастаўскім — 71 пачатковая школа. У гарадах і вёсках масава адкрываліся бібліятэкі, клубы, кінатэатры, з'явілася радыё, а ліквідацыя непісьменнасці сярод дарослага насельніцтва стала найважнейшай дзяржаўнай задачай. Платную і недаступную медыцыну змяніла бясплатная сістэма аховы здароўя: у Шаркаўшчыне адкрылі дзве бальніцы, а ў Паставах запрацавалі дзіцячая кансультацыя і туберкулёзны дыспансер. 

З тых лёсавызначальных падзей прайшло ўжо 87 гадоў, аднак значэнне даты 17 верасня для сучаснага беларускага грамадства працягвае раскрывацца з новай глыбінёй. Перш за ўсё, гэта наша генетычная памяць пра трагедыю нацыянальнага падзелу. Гісторыя Заходняй Беларусі застаецца наглядным і суровым урокам таго, што адбываецца з народам, калі яго лёс і землі дзеляць чужыя дзяржавы, і як лёгка пры гэтым страціць сваю мову, культуру і само права на жыццё. У гэтым кантэксце свята 17 верасня выступае магутнай прышчэпкай ад паўтарэння падобных сцэнарыяў. 

Акрамя таго, уз'яднанне 1939 года вярнула беларусаў ва ўлонне адзінай нацыянальнай дзяржаўнасці ў форме БССР, сфарміраваўшы той падмурак адукацыі, медыцыны і прамысловасці, на якім будуецца і квітнее сучасная Рэспубліка Беларусь. Сёння, у эпоху вострых геапалітычных выклікаў і спроб раскалоць грамадства знутры, адзінства народа становіцца пытаннем захавання суверэнітэту і фізічнага выжывання. Вераснёўскія падзеі 1939 года даказваюць, што нават пасля дзесяцігоддзяў чужароднага прыгнёту беларусы здолелі захаваць сваю ідэнтычнасць, каб стаць адзіным цэлым. Гэта дзень глыбокай удзячнасці продкам і наказ цяперашнім пакаленням — берагчы сваю краіну, сваю мову і сваю незалежную дзяржаву. 

"Віцебскія весці"